Sri Ramana Maharshi on Meditation, Surrender and Prayer

Legends:

D: Devotee

B: Bhagavan Sri Ramana Maharshi

Comments in Italics: Comments by Arthur Osborne, Author of book, ‘Teachings of Bhagavan Ramana Maharshi in his own Words’

Sri Ramana Maharshi on Meditation

For one who found Self-enquiry too difficult, he would recommend worship and submission.

D.: What should one think of when meditating?

B.: What is meditation? It is the suspension of thoughts.

You are perturbed by thoughts which rush one after another. Hold on to one thought so that others are expelled. Continuous practice gives the necessary strength of mind to engage in meditation. Meditation differs according to the degree of advancement of the seeker. If one is fit for it one can hold directly to the thinker; and the thinker will automatically sink into his source, which is Pure Consciousness. If one cannot directly hold on to the thinker, one must meditate on God; and in due course the same individual will have become sufficiently pure to hold on to the thinker and sink into the absolute Being.

Sri Ramana Maharshi on Meditation

In case the path of worship was chosen, he demanded absolute surrender.

D.: God is described as manifest and unmanifest. As the former, He is said to include the world as a part of His Being. If that is so, we, as part of the world, should find it easy to know Him in His manifested form.

B.: Know yourself before you seek to know the nature of God and the world.

D.: Does knowing myself imply knowing God?

B.: Yes, God is within you.

D.: Then, what stands in the way of my knowing myself or God?

B.: Your wandering mind and perverted ways.

D.: I am a weak creature. But why does not the superior power of the Lord within remove the obstacles?

B.: Yes, He will, if you have the aspiration.

D.: Why should He not create the aspiration in me?

B.: Then surrender yourself.

D.: If I surrender myself, is no prayer to God necessary?

B.: Surrender itself is a mighty prayer.

D.: But is it not necessary to understand His nature before one surrenders oneself?

B.: If you believe that God will do all the things that you want Him to do, then surrender yourself to Him. Otherwise let God alone, and know yourself.

 

If there be true surrender, there can be no complaint or frustration.

D.: We are worldly people and are afflicted by some grief that we cannot get over. We pray to God and are still not satisfied. What should we do?

B.: Trust God.

D.: We surrender but still there is no help.

B.: But if you have surrendered, it means that you must accept the will of God and not make a grievance of what may not happen to please you. Things may turn out differently from what they appear. Distress often leads people to faith in God.

D.: But we are worldly people. We have wife, children, friends and relations. We cannot ignore them and resign ourselves to the Divine will without retaining some trace of individuality.

B.: That means that you have not really surrendered, as you say you have. All you need to do is to trust God.

 

Following the path of devotion, one should leave everything to God.

 

The Lord bears the burden of the world. Know that the spurious ego which presumes to bear that burden is like a sculptured figure at the foot of a temple tower which appears to sustain the tower’s weight. Whose fault is it if the traveller, instead of putting his luggage in the cart which bears the load anyway, carries it on his head, to his own inconvenience?

 

There cannot even be impatience for speedy realisation. To one who was so afflicted, he replied:

Surrender to Him and accept His will whether He appears or vanishes. Await His pleasure. If you want Him to do as you want, it is not surrender but command. You cannot ask Him to obey you and yet think you have surrendered. He knows what is best and when and how to do it. Leave everything entirely to Him. The burden is His and you have no more cares. All your cares are His. That is what is meant by surrender.

Sri Ramana Maharshi on Prayer

Even prayer can betoken a lack of trust and Bhagavan did not normally encourage prayer in the sense of petition.

They pray to God and finish with: ‘Thy will be done’. If His will be done, why do they pray at all? It is true that the Divine will prevails at all times and under all circumstances. Individuals cannot act of their own accord. Recognise the force of the Divine will and keep quiet. Everyone is looked after by God. He created all. You are only one among two thousand millions. When He looks after so many, will He omit you? Even common sense dictates that one should accept His will. There is no need to tell Him your requirements. He knows them Himself and will look after them.

 

On other occasions, however, he would confirm the efficacy of prayer. As in other matters, he would put the viewpoint which would best help the spiritual development of the particular questioner.

 

D.: Are our prayers granted?

B.: Yes, they are granted. No thought will ever go in vain. Every thought will produce its effect some time or other. Thought force will never go in vain.

 

It will be seen that this hints at a doctrine far wider than personal response by an anthropomorphic God. It indicates the general power of thought for good or evil and its repercussions on the thinker. Understanding of this involves a great responsibility for thoughts no less than for actions, just as Christ indicated that to look at a woman lustfully was a sin, the same as committing adultery with her. The following passage shows how far this teaching was from any humanised conception of a God.

 

Not from any desire, resolve, or effort on the part of the rising sun, but merely due to the presence of his rays, the lens emits heat, the lotus blossoms, water evaporates, and people attend to their various duties in life. In the proximity of the magnet the needle moves. Similarly, the soul or jiva subjected to the threefold activity of creation, preservation and destruction, which takes place merely due to the unique Presence of the Supreme Lord, performs acts in accordance with its karma, and subsides to rest after such activity. But the Lord Himself has no resolve; no act or event touches even the fringe of His Being. This state of immaculate aloofness can be likened to that of the sun, which is untouched by the activities of life, or to that of the all-pervasive ether, which is not affected by the interaction of the complex qualities of the other four elements.

Source: ‘Teachings of Bhagavan Ramana Maharshi in his own Words’ by Arthur Osborne

In the end, will Self merge in the Supreme or is a part of it or remains separate

 Legends:

D: Devotee

B: Bhagavan (Sri Ramana Maharshi)

The Malayalam version of Ulladu Narpadu (Forty Verses) was read out by a devotee for the benefit of a visitor. After hearing it, the latter asked: 

D: What about the reference to duality during one’s effort and unity at the end?

B.: It refers to people who think one must begin one’s spiritual striving with a dualistic idea. They say that there is God and that one must worship and meditate until ultimately the individual merges into God. Others say that the individual and the Supreme Being always remain separate and never merge.

But let’s not worry now about what happens at the end. All agree that the individual exists now. So let a man discover it – that is discover his Self. There will be time enough afterwards to find out whether the Self is to merge in the Supreme or is a part of it or remains separate. Let us not forestall the conclusion.

Keep an open mind, dive within and find the Self. The truth will dawn upon you all right, so why try to decide beforehand whether it is absolute or qualified unity or duality? There is no meaning in doing so. Your decision would have to be made by logic and intellect, but the intellect derives its light from the Self (the Highest Power) so how can its reflected and partial light envisage the entire and original light? The intellect cannot attain to the Self, so how can it ascertain its nature?

While explaining to an American lady, Bhagavan said:

The Self alone is Real. All else is unreal. The mind and intellect have no existence apart from you. The Bible says: ‘Be still and know that I am God’. Stillness is the only thing needed to realise that ‘I am’ is God.

Later he added:

The whole Vedanta is contained in the two Biblical statements - 

‘I am that I am’ and ‘Be still and know that I am God’.

For one who found Self-enquiry too difficult, he would recommend worship and submission.

Source: Teachings of Sri Ramana Maharshi in his own words – Arthur Osborne

શ્રી રમણ ગીતા - Sri Ramana Gita A5 With TOC Gujarati

Namaste,

Sri Ramana Gita Gujarati Translation was first published in 1946 and then after 70 years in 2016. Only 2 editions are published by Sri Ramanashram. Don't know if in future, it will be republished. Hence uploading 1st edition so that Gujarati devotees of Sri Ramana Maharshi can take advantage.

Please note that this is only Gujarati Translation. I have not added original sanskrit text, only Gujarati Translation. 

Original Sanskrit text can be found here (direct link).

Please find the link below.

Scribd:

https://www.scribd.com/document/373182859/Ramana-Gita-Final-A5-for-Print-With-TOC

Google Drive: 

https://drive.google.com/drive/folders/1V5FLgDce2e4VI35Kb31T_tVhUwa_TvSi?usp=sharing

સદ્દર્શન ચાલીસી - 40 verses on reality - Gujarati Full unicode

સદ્દર્શન ચાલીસી

મંગલાચરણ

૧. સત્ અર્થાત્ જ્ઞાન સ્વરુપે રહેલ વસ્તુ વિના સત્ નું જ્ઞાન હોઇ શકે ? એ સત્ય વસ્તુ કોઇ પણ વિચાર વિના વિચારના મૂળ સ્વરુપ હૃદયમાં રહે છે. માટે જેનુણ નામ હૃદય છે તે સત્યવસ્તુનું ધ્યાન કેવી રીતે કરાય ? તે હૃદયમાં રહે છે તેમ આપણે હૃદયમાં રહેવું અર્થાત્ હૃદયમાં તાદાત્મ્ય ભાવ એજ એ સત્યવસ્તુનું ધ્યાન કહેવાય છે.

૨. જેઓ મૃત્યુથી અધિક ડરે છે તેઓ જન્મ અને મરણથી રહિત એવા મહેશ્વરના ચરણોનું જ અનન્ય ભાવથી શરણ લે છે. તેથી પોતાની તરફ અને પોતાની સંપત્તિઓ તરફ તેઓ મૃત છે. અર્થાત્ મમતા - અહંકારનો તેઓ એ નાશ કર્યો છે. એવા અમર પુરૂષો ને મૃત્યુનો વિચાર કેવી રીતે આવે ?

સદ્દર્શન ચાલીસી

(૧) આપણે જગતને જોઇએ છીએ એ કારણ સૌએ, અનેકવિધ શક્તિવાળા એકમેવ તત્વ કારણકર્તા વિશ્વેશ્વરને સર્વાનુમતે સ્વીકાર્યે જ છુટકો. નામરૂપવાળા ચિત્રો, દ્રષ્ટા, આધારવસ્ત્ર પડદો અને પ્રકાશ - આ બધાં વસ્તુસ્વરૂપ તે પોતે જ છે.

(૨) પ્રત્યેક મત જીવ, જગત અને ઈશ્વર - એ ત્રણ વસ્તુનું અભિમાન કરી આરંભ કરે છે. ‘એક વસ્તુજ ત્રણ રૂપે રહે છે' એમ કહેવુ અને ‘આ ત્રણે હમેંશા ત્રણજ (જુદી જુદી વસ્તુઓ) છે' એમ કહેવું તે, અહંકાર હોય ત્યા સુધી જ. ‘હું’ (અહંકાર) નો નાશ થાયે, સ્વસ્થિતિમાં પોતે અવસ્થિત થવું એજ ઉત્તમ.

(૩) ‘જગત સત્ય છે' ‘ના, તે મિથ્યા દ્રશ્ય છે' ‘જગત જ્ઞાનમય છે.' ‘ના' ‘જગત સુખ સ્વરૂપ છે.' ‘ના' (અર્થાત ‘જગત સચ્ચિદાનન્દ સ્વરૂપ છે.’ ‘ના') આ પ્રમાણે વિવાદ કરવાથી લાભ શો ? આ જગતદ્રષ્ટિ છોડી, (અંતર્મુખ થઈ) પોતાને જાણી (પોતાના સ્વરૂપને જાણી) અદ્વૈત અને દ્વૈત રહિત, ‘હું’ રહિત (અહંકાર રહિત) આ સ્વસ્થિતિ (પરમ સ્થિતિ) સર્વે ને માન્ય છે.

(૪) જો પોતે સરૂપ હોય, તો જગત અને ઈશ્વર પણ તેવા જ (સરૂપ - સાકાર) છે. પોતે રૂપ ન હોય, તો તેઓના રૂપ જુએ કોણ ? કેવી રીતે ? નેત્ર વગર દ્રષ્ટિ હોઈ શકે ? (નેત્ર વગર જોઈ શકાય ?) પોને જ નેત્ર છે. એ નેત્રનો અંત નથી.

(૫) દેહ પંચકોશાકાર છે. એટલે ‘દેહ’ શબ્દમાં એ પાંચેનો સમાવેશ થાય છે. દેહથી અન્ય એવું જગત છે ? દેહ વગર જગતને જોયું હોય એવં કોઈ છે ? કહો .

(૬) જગત (શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ, ગંધ - એ) પંચ વિષયાત્મક છે. તે સિવાય જગત અન્ય કાંઈ નથી. આ પાંચ વિષયો પંચેન્દ્રિય ગોચર છે. આ પંચેન્દ્રિય દ્વારા મન જ જગતને જાણે છે માટે જગત મન જ છે. મન સિવાય અન્ય એવું જગત છે ? કહો.

(૭) જો કે જગત અને જ્ઞાન (મન) એક સાથે જ ઉદિત થાય છે અને અસ્ત થાય છે, છેતાં જ્ઞાન (મન) દ્વારા જ જગત પ્રકાશે છે. જગત અને જ્ઞાન (મન) ના જન્મ અને લયના સ્થાન રૂપ છે, અને જન્મ અને નાશ રહિત પ્રકાશે છે, તે જ પૂર્ણ સત્યવસ્તુ છે.

(૮) કોઈ પણ નામ દઈ અને કોઈ પણ રૂપમાં ભલે કોઈ ઈશ્વરને ભજે, અને એ ભલે તે નામરૂપ રહિત પરિપૂર્ણ વસ્તુ દર્શનનો માર્ગ હોય, તોયે એ સદ્વસ્તુતત્વમાં પોતાના યથાર્થ ને જાણી, શાંતિ પામી, તન્મય રૂપે નિષ્ઠ થવું એ જ સત્યદર્શન અથવા યથાર્થ વસ્તુજ્ઞાન છે.

(૯) દ્વન્દ્વો (જેવા કે જ્ઞાન અને અજ્ઞાન વિ.) અને ત્રિપુટિયો (જેવા કે જ્ઞાતા, જ્ઞાન અને જ્ઞેય વિ.) સર્વદા એક (અહંકાર - દેહાત્મભાવના) નો આશ્રય લઇ રહે છે. ‘આ અહંકર નું તાત્પર્ય શું ?’ એમ અત્નર્મુખ થઈ ખોજ કરી હૃદયમાં પ્રવેશી, એ સત્ય વસ્તુનું દર્શન થાય, તો દ્વન્દ્વો અને ત્રિપુટિયો જતા રહે છે. આ પ્રમાણે (અહંકાર ના અભાવનું) દર્શન કરનાર જ સત્ય વસ્તુનું દર્શન કર્નાર છે. તેઓ દ્વન્દ્વો અને ત્રિપુટિયોથી ભ્રાન્ત નહિ થાય.

(૧૦) (વિષયોના) અજ્ઞાન વિના (વિષયોનું) જ્ઞાન નથી. તેમજ (વિષયોનાં) જ્ઞાન વિના (વિષયોનું) અજ્ઞાન નથી. ‘આ દ્વન્દ્વ - જ્ઞાન અને અજ્ઞાન કોને માટે છે.' એમ આરંભ કરેલા વિચાર (ખોજ) વડે જ્ઞાન અને અજ્ઞાન ના આશ્રય મૂળ અહં (અહંકાર) ને જે જાણે છે. (અર્થાત તેના અભાવને યથાર્થ રૂપે જાણે છે) તે જ્ઞાન જ ઉત્તમ જ્ઞાન છે.

(૧૧) (જગતના વિષયોને) જાણનાર (અહંકાર સ્વરૂપ) પોતાને જાણ્યા વિના (જગતના વિષયો સ્વરૂપ) અન્ય સર્વ કાંઈ જાણવું આને અજ્ઞાન ન કહેતાં જ્ઞાન કહી શકાય ખરૂં ? જ્ઞાન અને અજ્ઞાનના આધાર પોતને (અહંકારને ખોજ કરીને) જાણવાથી જ્ઞાન અને અજ્ઞાન નાશ પામે છે.

(૧૨) (જગતના વિષયોના) જ્ઞાન અને અજ્ઞાન વિનાનું જ્ઞાન એજ આચું જ્ઞાન છે. અન્ય વિષયોનું જ્ઞાન એ સાચું જ્ઞાન નથી. જેને આત્મા જાણે અને જે આત્માને જાણે એ આત્માથી અન્ય કાંઈ છેજ નહિ. આત્મા આ પ્રમાણે પોતાથી કાંઈ પણ અન્ય વિના પ્રકાશે છે, માટે આત્મા જ જ્ઞાન છે, એ શુન્ય નથી; એમ જાણ.  

(૧૩) જ્ઞાન સ્વરૂપે રહેલો આત્મા જ સત્ય છે. નાનાવિધરૂપે ભાસતું જ્ઞાન એ અજ્ઞાન છે. છતા આવું મિથ્યા જ્ઞાન પણ સત્યજ્ઞાન સ્વરૂપ આત્માથી ભિન્ન નથી. નાનાવિધ આભરણો સત્ય નથી. તેઓ સત્યરૂપ સોના સિવાય અન્યરૂપે હસ્તી ધરાવે છે ? કહો.

(૧૪) દેહાત્મભાવના સ્વરૂપ ઉત્તમ (પહેલો) પુરુષ ‘હું’ હોય, તો જ ‘તું’ અને ‘તે' એમ બિજો પુરુષ અને ત્રીજો પુરુષ છે. જો પોતે ‘હું’ નું સાચુ સ્વરૂપ શું એમ ખોજ કરે અને તેથી ‘હું’ નો નાશ થાય, અને સાથે સાથે ‘તું’ અને ‘તે' નાશ પામે, ત્યારે એક રૂપ સ્વય પ્રકાશ સ્વરૂપ ‘હું’ એજ પોતાની સ્વભાવ સ્થિતિ છે.

(૧૫) વર્તમાના સંબંધમાં જ ભૂતકાળ અને ભવિષ્યકાળ હસ્તી ધરાવે છે. એ બન્ને કાળો પોતાની ચાલુ સ્થિતિમાં વર્તમાનકાળ જ છે. માટે એક વર્તમાનકાળજ વાસ્તવિકરૂપે રહે છે. માટે વર્તમાન કાળનું (‘હમણા' નું) તત્વ જાણ્યા વિના ભૂતકાળ અને ભવિષ્યકાળનું તત્વ જાણવાનો વિચાર કરી તે તત્વને ગ્રહણ કરવા ધારવું તે ‘એક’ ને છોડી અન્ય સંખ્યાના તત્વ ગ્રહણ કરવા ધારવા સમાન છે.

(૧૬) આપણું સત્ય શું એમ વિચાર કરી જોતાં આપણાથી^૧ અન્યરૂપે કાળ ક્યાં છે ? દેશ ક્યાં છે ? આપણે શરીર જ હોઈએ તો આપણે કાળમાં અને દેશમાં સંડોવાયલા છીએ. આપણે શરીર છે ખરા ? આપણે પૂર્વે, હમણા, પછી અને સર્વદા એક રૂપેજ છીએ; અહીં, તહીં અને સર્વત્ર એક જ છીએ. આપણે જ છીએ તે દેશ અને કાળ રહિત આપણે જ છીએ. (અર્થાત આપણે સત્ વસ્તુ આત્મા જ છીએ)

નોંધ:- ૧ આપણાથી = અસલ વેણ્બા છંદના પદ્ય પ્રમાણે ‘દેહી એવા આપણથી’ એવો અર્થ થાય છે. પાછળથી ભગવાને ચાળીસે શ્લોકો એક જ કલિ વેણ્બા પદ્યરૂપે ગુંથી દીધા. તે પ્રમાણે સ્પષ્ટપણે જણાયેલ, વિદ્યમાન (સ્થાપિત) વસ્તુ ‘આપણાથી’ એવો અર્થ થાય છે. બેઉ અર્થો બેસે છે.

ભગવાને આના જેવું બીજું એક પદ્ય વેણબા છંદમાં રચ્યું છે. એ પ્રમાણે, અજ્ઞાન દશામાં આપણને (જીવને ) કાળ ભક્ષે છે. જ્ઞાન દશામાં આપણે (સત્ય આત્મા) કાળને ભક્ષીએ છીએ.

(૧૭) આત્માને ન જાણનાર અજ્ઞાનીને તથા આત્માને જણનાર જ્ઞાનીને દેહ ‘હું' રૂપે જ છે. (અર્થાત્ ‘હું’ દેહ છું) આત્માને ન જાણનાર અજ્ઞાની ને દેહ મત્ર જ ‘હું’ રૂપે છે. (એનો ‘હું’ શરીર પુરતો મર્યાદિત છે) દેહની અંદર આત્માને જાણનાર જ્ઞાનીને પરિપૂર્ણ સીમા રહિત સ્વયંપ્રકાશ સ્વરૂપ આત્મા એ જ ‘હું’ રૂપે છે. (આત્મજ્ઞાનીને દેહ આત્માથી અન્ય નથી.) તેઓ વચ્ચેનો આજ ભેદ છે એમ જાણો.   

(૧૮) અજ્ઞાનીને અને જ્ઞાનીને જગત સત્ય છે. અજ્ઞાનીને જગત માત્ર જ સત્ય છે. (એને મન સત્ય જગતના નામરૂપ પુરતું મર્યાદિત છે) . જ્ઞાનીને સત્ય જગતના આધારરૂપ, રૂપરહિત અને પરિપૂર્ણ છે. આજ તેઓ વચ્ચેનો ભેદ છે એમ જાણો.

(૧૯) વિધિ અને મતિ (પ્રારબ્ધ અને સ્વેચ્છા) ના મૂળનું જ્ઞાન જેઓને નથી. અર્થાત્ જેઓ વિધિ અને મતિના મૂળરૂપ અહંતાના સત્યને (અહંતાના અભાવને) જાણતા નથી તેઓનું વિધિ જીતે કે મતિ જીતે એવા વિવાદમાં મન જાય છે. વિધિ અને મતિના એક જ મૂળસ્વરૂપ પોતાને (અહંકારને) જે જાણે છે (અર્થાત્ અહંકારના અભાવને જે જાણે છે) તેઓ એ બન્નેથી મુક્ત છે. આવા પુરૂષો પછી તેઓમાં સંબંધ રાખે ? કહો.

(૨૦) દ્રશ્ય વિષયોને જોનાર પોતાને જોયા વિના પોતે ઈશ્વરને જોવા એ માત્ર માનસિક દર્શનજ છે. (આ સરૂપ દર્શન એ ઈશ્વરના સાચા દર્શન નથી.) મૂળ (અહંકાર) નો નાશ થયે જે પોતાના મૂળ રૂપ આત્મા ને જુએ છે તેણેજ ઈશ્વરને ખરેખર જોયા છે. (આત્માને જોવા એજ ઈશ્વરના સાચા દર્શન છે) કારણ કે આત્મા એ ઈશ્વરથી જુદો નથી.

(૨૧) “ ‘પોતે પોતાને જોવો’ અને ‘પોતે ઇશ્વર ને જોવા' એમ કહેતા અનેક શાસ્ત્રોનું તાત્પર્ય શું ?” એમ જો પૂછવામાં આવે, તો : બેઉ જોઇ શકાય એમ નથી. કારણ કે ‘પોતે પોતાને જોવો’ એમ કેવી રીતે કહેવાય ? પોતે એક જ છે માટે દેખાવાને અશક્ય છે. આમ હોવાથી ‘પોતે ઇશ્વરને જોવા' કેવી રીતે ? પોતે તેના ભક્ષ્ય બની જવું (ઇશ્વરમાં એકાકાર થવું)

 

(૨૨) ઈશ્વર બુદ્ધિને (મનને) પ્રકાશ આપે છે. અને બુદ્ધિમાં (મનમાં) પ્રકાશે છે. બુદ્ધિને (મનને) અન્તર્મુખ કરી તેને ઈશ્વરમાં જડી દેવા સવાય ઈશ્વરને બુદ્ધિ (મન) વડે જાણવા કેવી રીતે ? સમજો.

(૨૩) ‘હું’ એમ આ દેહ કહેતો નથી. ‘નિદ્રા દરમ્યાન પણ ‘હું’ નથી.’ એમ કોઈ કહેતું નથી. એક ‘હું’ ઉદિત થયા પછી સર્વ કાંય ઉદિત થાય છે. “આ ‘હું’ ક્યાં ઉદય પામે છે ?” એમ સૂક્ષ્મબુદ્ધિ વડે ખોજ કરો.

(૨૪) જડ શરીર ‘હું’ એમ કહેતું નથી. સત્ - ચિત્ ઉદિત થતું નથી. આ બેની વચ્ચે દેહના માપ પુરતો મર્યાદિત ‘હું’ એક ઉદિત થાય છે (‘હું’ શરીર છું, એવી દેહાત્મ બુદ્ધિ ) એ જ અનેક નામે ઓળખાય છે, જેવા કે: ચિત્ - જડ - ગ્રન્થિ, બંધન, જીવ, સૂક્ષ્મ શરીર, અહંકાર, સંસાર, મન, વિ. એમ જાણો.

(૨૫) રૂપને (દેહને) ગ્રહણ કરી તે અસ્તિત્વમાં આવે છે; એજ રૂપને ગ્રહણ કરી (અર્થાત એજ દેહ નો આશ્રય કરી) તે સ્થાયી બને છે; એજ રૂપને ગ્રહીને શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ, ગંધ એ પંચવિષયોને અને સુખદુઃખાદિઓ ભોગવીને પોષણ પામી તે અતિશય વૃદ્ધિ પામે છે; એક રૂપ (દેહ) ને છોડી અન્ય રૂપ (દેહને) ગ્રહણ કરે છે; ખોજ કરો તો તે દોડી જાય છે; આ જ છે રૂપરહિત અહંકાર પિશાચ ! એમ જાણો.

(૨૬) અહંકાર છે તો સર્વકાંઈ છે. અહંકાર નથી, તો સર્વકાંઈ નથી. અહંકાર જ સર્વ કાંઈ છે. માટે ‘આ (અહંકાર) શું છે ?’ એમ ખોજ કરવી એજ સર્વત્યાગ છે. એજ જાણો.

(૨૭) ‘હું (અહંભાવ) ઉદિત ન થાય એ સ્થિતિ એજ ‘હું’ બ્રહ્મ છું’ એ સ્થિતિ છે. ‘હું’ (અહંભાવ) નું ઉદયસ્થાન ખોજ કરીને મેળવ્યા વગર જ્યાં અહંભાવ ઉદિત થતો નથી તેવી અવસ્થા પ્રાપ્ત કેવી રીતે થાય ? (અર્થાત્ અહંભાવનો નાશ નહિ થાય) અહંનાશ પ્રાપ્ત કર્યા વગર ‘હું બ્રહ્મ છુ’ એવી પોતાની સ્થિતિમાં નિષ્ઠ થવું કેવી રીતે ?

(૨૮) કોઈ માણસ પાણીમાં પડેલી વસ્તુ શોધી, મેળવી લાવવા માટે પાણીમાં ડુબકી મારે છે. તેમ ‘હું’ એમ ઉદિત થયેલ અહંકારનું ઉદયસ્થાન શોધી મેળવવા સારૂ અતિશુદ્ધ બુદ્ધિથી વાક્ અને પ્રાણ રોકીને અન્તર્મુખ થઈ અંતરમાં ડુબકી મારી આ અહંકાર રૂપી ચોરનું મૂળ સ્થાન મેળવવું જોઈએ. (‘હું’ એમ ઉદિત થયેલા અહંકારનું ઉદય સ્થાન જાણવું જોઈએ.) એમ જાણો.

નોંધ: અતિ શુદ્ધ બુદ્ધિથી અન્તર્મુખ થૈઇ ખોજ કરવાથી વાક્.પ્રાણ આપોઆપ રોકાઈ જાય. વાક્.પ્રાણ પ્રયત્નથી રોકવા એ પણ સહાય છે. 

(૨૯) ‘હું’ એમ મુખેથી બોલ્યા વગર અંતરમાં ડુબકી મારતા મન વડે અહંતાસ્વરૂપ ‘હું’ ક્યાં ઉદય પામે છે એમ અન્વેષણ કરવું (ખોજ કરવી) એજ જ્ઞાન વિચાર (અર્થાત્ આત્માનુભવ મેળવવાનું સાધન - જ્ઞાનમાર્ગ) છે. આ સિવાય ‘આ શરીર હું નથી, એ બ્રહ્મ હું છું’ એમ ધ્યાન કરવું એ સાધન્.માં સહાયરૂપ છે. તે સિવાય એ જ્ઞાનવિચાર છે ? (એ ધ્યાન જ્ઞાન વિચાર નથી.)

નોંધ: ભગવાનની કલિવેણ્બા ‘દેહને શબવત્ તજીને' . . . એમ શરૂ થાય છે. ‘‘હું’ આ શરીર નથી, હું એ બ્રહ્મ છું’ એવા વાક્યોની ચર્ચા (સત્ ચર્ચા) સહાય રૂપ છે - તેમજ એવા વાક્યોનું ધ્યાન પણ સહાયરૂપ છે. પણ તે જ્ઞાનમાર્ગ ન કહેવાય.

(૩૦) ‘હું કોણ ?’ એમ મન અન્તર્મુખ થઈ અન્વેષણ (ખોજ) દ્વારા હૃદય સાથે જોડાઈ જાય છે, ત્યારે ‘હું’ અથવા અહંકારનું શિર શરમથી નમી જાય છે. ત્યારે તેજ ક્ષણે ‘હું - હું’ રૂપે એક વસ્તુ આપોઆપ પ્રગટ થાય છે. આ પ્રમાણે પ્રગટ થવા છતાં એનો અર્થ અહંકાર નથી. પરિપૂર્ણ વસ્તુ એજ એનો એક અર્થ છે. એજ આત્મા છે.

(૩૧) અહંકાર ને હણી, તેને પરિણામે ઉભરાતા તન્મય આનંદસ્વરૂપ જેની થાય છે, તેને કરવાની જરૂર હોય એવું કાર્ય જગતમાં કાંઈ પણ બાકી રહે છે? આત્માથી અન્ય એવું કંઈ પણ તે જાણતો નથી. એની સ્થિતિ શી (એનું સત્ય સ્વરૂપ ‘આવુ છે' ) એમ આપણે કેવી રીતે જાણી શકીએ કે કહી શકીએ ? (अनीदृशम्‌ अनिरूप्य स्वरूपम्‌ એ બ્રહ્મ છે नेह नानास्तिकिंचन )

(૩૨) ‘તે તું જ છે’ એમ વેદોનો ઉદ્.ઘોષ છે. છતાં મુમુક્ષુજને ‘હું શું છું ?’ એમ જાણીને તે રૂપે નિષ્ઠ થવું નહિ અને ‘હું તે (બ્રહ્મ) છું, હું આ (શરીર) નથી’ એમ ધ્યાન ધર્યે જવું એ મનોબળના અભાવને લીધે. કેમ કે તે બ્રહ્મ હમેશા આત્મસ્વરૂપે જ પ્રકાશે છે.

નોંધ: ‘તે હું છું’ વાક્યમાં ‘તે' હમેશા આત્મ સ્વરૂપે પ્રકાશે છે. ‘હું’ જ્યારે આત્મસ્વરૂપે પ્રકાશે ત્યારે જ ‘તે હું છું’ એ વાક્ય યથાર્થ થાય. માટે ‘હું શું છું’ એમ અંતરમાં ખોજ કરવી.

(૩૩) ‘મને મેં નથી જાણ્યો’ એમ બોલવું અને ‘મને મેં જાણ્યો’ એમ બોલવું એ બન્ને હાસ્યાસ્પદ છે. કારણ પોતાને પોતાનો વિષય બનાવવા પોતે બે હોવા જોઈયે. શું એમ છે ? નથી. કેમ કે પોતે હમેશા એક જ છે એ સર્વાનુભવ છે.

(૩૪) સર્વકાળે સર્વેને માટે પોતાના નિજસ્વરૂપે (સ્વભાવ સ્વરૂપે) રહેલી વસ્તુને (તેના) સ્વસ્થાન હૃદયમાં જાણી તે સ્વરૂપે તે સ્થિતિમાં નિષ્ઠ થવું નહિ અને એ વસ્તુ વિષે યુક્તિવાદો કરી ‘તે છે' ‘તે નથી’; ‘તે સરૂપ છે', ‘તે અરૂપ છે' ; ‘તે એક છે', ‘તે બે છે', ‘તે એક પણ નથી અને બે પણ નથી’ આ પ્રામાણે ઝગડા કરવા એ માયાદોશ છે. (જ્ઞાનહીનતા).

(૩૫) સર્વકાળે નિજ સ્વરૂપે રહેલી સિદ્ધ વસ્તુને જાણી (અર્થાત્ તે વસ્તુ આત્માનો સાક્ષાત્કાર કરી) એ સ્થિતિમાં નિષ્ઠ થવું એજ સિદ્ધિ છે. (તે સાચી અક્ષય, પુર્ણ સિદ્ધિ છે.) અન્ય સિદ્ધિઓ સર્વે સ્વપ્ન સિદ્ધ સિદ્ધિઓજ છે. ઉંઘ ઉડ્યા પછી જાગી ઉઠી વિચાર કરી જાણતા તે સિદ્ધિઓ સાચી જણાય છે ? જેઓ સત્યવસ્તુમાં નિષ્ઠ છે (બ્રહ્મજ્ઞાની છે) અને તેથી માયાનો જેઓએ ત્યાગ કર્યો છે તેઓ ફરી આ સિદ્ધિઓમાં ભ્રમિત થશે ? તેમાં ફરી તેઓનું મન નહિ જાય. આત્મવસ્તુને જાણો અને તેમાં નિષ્ઠ રહો.

(૩૬)  આપણે શરીર છીએ એવો જ્યારે વિચાર આવે તો તેને દૂર કરી આપણે તે (વસ્તુ) છીએ એમ  નિષ્ઠ થવા ‘આપણે શરીર નથી. આપણે તે વસ્તુ છીએ' એવું ધ્યાન ઘણુંજ સહાયકારી છે. (પરંતુ) હમેંશા ‘આપણે તે વસ્તુ છિએ' એવું ધ્યાન શા માટે કરવું ? શું માણસે ‘હું મનુષ્ય છું’ એવું ધ્યાન કરવાની જરૂર છે ? આપણે હંમેશા તે વસ્તુરૂપે જ છિએ. નહિ ?   

(૩૭) સાધના દરમિયાન દ્વૈત અને સાધ્યમાં સાધના ‘હું’ લક્ષ્ય આત્મજ્ઞાન સધાય તે દશાને અદ્વૈત - એમ બોલતો વાદ પણ સાચો નથી. અજ્ઞાન દશામાં આતુરતાપૂર્વક પોતાને જ ખોવાયેલા દશમાની શોધ કરતી વખતે, અને પોતાને જ એ દશમા તરીકે જાણી મેળવવા વખતે પણ પોતે દશમો નહિ તો અન્ય કોણ ?

(૩૮) જો આપણે કર્મકર્તા હોઈએ તો આપણે કર્મ ફળ ભોક્તા હોઈશું. ‘કર્મકર્તા કોણ ?’ એમ ખોજ કરી, પોતાને ^૧ જાણવાથી (પોતાના સત્યરૂપને જાણવાથી) કર્તુત્વ નાશ પામે છે. તેની સાથે ત્રણે પ્રકારના કર્મો ^૨ નાશ પામે છે. આજ નિત્યસિદ્ધ નિર્મલ મુક્તિ પદ છે.

નોંધ-૧: પોતાને (બીજો અર્થ) અહંકાર સ્વરૂપ પોતાને જાણવાથી - અર્થાત્ અહંકારના અભાવને જાણવાથી.

નોંધ-૨: કારણ કે કર્મકર્તા અને કર્મફળ ભોક્તા એવો અહંકાર સ્વરૂપ ‘હું’ નાશ પામ્યો હોય છે. (જુઓ સૂક્તિ સુધા શ્લોક ૩૩)

(૩૯) ‘હું બંધનમાં છું’ (‘હુ બંધાયેલો છું’) એ વિચાર કોઇને હોય ત્યાં સુધી જ બંધન અને મુક્તિના વિચારો છે. ‘બધાયેલો કોણ છે ?’ એમ ખોજ કરી પોતાને (પોતાના સ્વરૂપને) જોવાથી નિત્ય સિદ્ધ, નિત્યમુક્ત, આત્મા બાકી રહે છે, અને બંધનના વિચારને સ્થાન નથી રહેતું, તો મુક્તિનો વિચાર કેવી રીતે ઉઠે ?

નોંધ-૧: જુઓ નોંધ ૧ ૩૮માં શ્લોકની.

(૪૦) રૂપિણી, અરૂપિણી અને રૂપારૂપિણી - એમ ત્રણ પ્રકારની મુક્તિ છે એમ જો કહેવામાં આવે તો કહું છું: ‘મુક્તિ રૂપિણી છે, કે અરૂપિણી છે, કે રૂપારૂપિણી છે' એમ વિચાર કરનાર અહંતાનો નાશ એજ સાચી મુક્તિ છે. - એમ જાણો.

ભગવાન શ્રી રમણ મહર્ષિ

।। ॐ નમો: ભગવતે શ્રી રમણાય ॐ ।।